SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISHDA MEHNAT MUNOSABATLARIDA KAMSITISHNI TAQIQLASH: FUQAROLIK VA SIYOSIY HUQUQLAR TO‘G‘RISIDAGI XALQARO PAKT VA MILLIY QONUNCHILIK TAHLILI
Keywords:
sun’iy intellekt, algoritmik boshqaruv, algoritmik kamsitish, mehnat huquqi, tenglik prinsipi, xalqaro pakt, inson huquqlari, ish beruvchi javobgarligi, shaffoflik, inson nazorati.Abstract
Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining mehnat munosabatlariga joriy etilishi natijasida yuzaga kelayotgan tenglik va kamsitmaslik bilan bog‘liq huquqiy muammolar tahlil qilinadi. Xususan, ishga qabul qilish, xodim faoliyatini baholash, lavozimda ko‘tarish, mehnat vazifalarini taqsimlash va mehnat shartnomasini bekor qilish jarayonlarida algoritmik qarorlardan foydalanishning inson huquqlariga ta’siri o‘rganiladi. Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro paktning 2 va 26-moddalari, BMT Inson huquqlari qo‘mitasining 18-sonli umumiy izohi, Xalqaro mehnat tashkilotining 111-sonli konvensiyasi hamda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va Mehnat kodeksi normalari o‘zaro bog‘liqlikda tahlil etiladi. Shuningdek, Yevropa Ittifoqining sun’iy intellekt to‘g‘risidagi qonunchiligi qiyosiy-huquqiy manba sifatida o‘rganiladi. Tadqiqot yakunida algoritmik kamsitish tushunchasini mehnat qonunchiligida mustahkamlash, ish beruvchining javobgarligini aniqlashtirish, sun’iy intellekt qarorlarining shaffofligini ta’minlash va inson tomonidan qayta ko‘rib chiqish mexanizmini joriy etishga qaratilgan takliflar ilgari suriladi.
References
I. Xalqaro-huquqiy hujjatlar
1. International Covenant on Civil and Political Rights. Adopted by General Assembly Resolution 2200A (XXI), 16 December 1966.
2. International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights. Adopted by General Assembly Resolution 2200A (XXI), 16 December 1966.
3. International Labour Organization. Discrimination (Employment and Occupation) Convention, 1958 (No. 111).
4. International Labour Organization. Discrimination (Employment and Occupation) Recommendation, 1958 (No. 111).
5. United Nations Human Rights Committee. General Comment No. 18: Non-discrimination. Thirty-seventh session, 1989.
6. Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act).
II. Milliy normativ-huquqiy hujjatlar
7. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 2023-yil 30-aprel.
8. O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. 2022-yil 28-oktabr, O‘RQ-798-son.
9. O‘zbekiston Respublikasining «O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida»gi Qonuni. 2019-yil 6-fevral, O‘RQ-518-son.
10. O‘zbekiston Respublikasining «Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida»gi Qonuni. 2019-yil 2-iyul, O‘RQ-547-son.
III. Ilmiy adabiyotlar
11. De Stefano V. The Rise of the Just-in-Time Workforce: On-Demand Work, Crowdwork, and Labor Protection in the Gig-Economy. Comparative Labor Law & Policy Journal, Vol. 37, No. 3, 2016.
12. Adams-Prassl J. Humans as a Service: The Promise and Perils of Work in the Gig Economy. Oxford University Press, 2018.
13. Aloisi A., De Stefano V. Your Boss Is an Algorithm: Artificial Intelligence, Platform Work and Labour. Hart Publishing, 2022.
14. Ajunwa I. The Quantified Worker. Cambridge University Press, 2023.
15. Barocas S., Selbst A.D. Big Data's Disparate Impact. California Law Review, Vol. 104, 2016.
16. Binns R. Fairness in Machine Learning: Lessons from Political Philosophy. Proceedings of Machine Learning Research, Vol. 81, 2018.
IV. Elektron manbalar
17. United Nations Treaty Collection. International Covenant on Civil and Political Rights — Uzbekistan's accession status. https://treaties.un.org/
18. International Labour Organization. NORMLEX Database — Ratifications of ILO Conventions by Uzbekistan. https://normlex.ilo.org/
19. United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights. Human Rights Committee materials. https://www.ohchr.org/
20. EUR-Lex. Regulation (EU) 2024/1689 — Artificial Intelligence Act. https://eur-lex.europa.eu/